Портал тувиноведения

Tuva.Asia / Новые исследования Тувы

English version/Английская версия
Сегодня 22 января 2020 г.
23 января 2013 Тува. Общество

Хөөмей – Төп Азияның культуразының эртинези

Хөөмей – Төп Азияның культуразының эртинезиЧаңчылчаан культураның тыва сыгыт-хөөмей күүселдезин кадагалап арттырар болгаш хөгжүдеринге киирген үлүг-хуузу дээш Россия Федерациязының Президентизи Дмитрий Медведевтиң Чарлыы-биле Бүгү-делегейниң «Хөөмей» эртем төвүнүң директору Зоя Кыргысовна Кыргыска «Россия Федерациязының уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы» атты тывыскан.

Зоя Кыргысовна Кыргыс – бо бүгү талазы-биле онзагай эртем төвүнүң үндезилекчизи болгаш солуттунмас удуртукчузу. Төптүң кол сорулгалары – чаңчылчаан хөөмейниң аңгы-аңгы хевирлерин камгалап арттырары болгаш хөгжүдери.

Делегейниң «Хөөмей» эртем төвү — Саян-Алтай девискээриниң болгаш делегейниң өске-даа регионнарының хөөмей талазы-биле дилээшкиннериниң болгаш шинчилелдериниң хөй санныг эртем ажылдарының организатору.

Бистиң ак-көк Тыва чуртувустуң культуразы, езу-чаңчылдары, тыва дылы, каас-чараш болгаш арыг агаарлыг бойдузу-биле чергелештир бүгү делегейге дыңнаксанчыг хөөмей-сыгыды-биле алдаржаан. Аңаа канчап чоргаарланмас боор. Хөөмей – Төп Азияның чоннарының культуразының эртинези база ол ышкаш тыва чоннуң культуразының бир кол кезээ.

Делегей чергелиг хөөмей симпозиумунуң доктаамал эртип турары канчаар-даа аажок өөрүнчүг. Чүге дизе ол чүгле этно-хөгжүмнүң сайзыралынга эвес, харын-даа бистиң рес­публикага туризмни делегей деңнелинге чедир хөгжүдеринге бурунгаар идиг болдурары-дыр. Ынчангаш бо чылгы «Хөөмей» — Төп Азияның чоннарының культуразының эртинези» деп VI симпозиумнуң делегей чергелиг мөөрейиниң дугайында «Хөөмей» Бүгү-де­легейниң эртем төвүнүң директору Зоя Кыргысовна Кыргыс-би­ле ажыл-ишчи чугааны кылгаш, ооң берген та­йылбырын номчукчуларывыска бараалгаттывыс.

– Хөөмей симпозиумунуң кол эрттирикчилери кымнар ирги, Зоя Кыргысовна?

– «Хөөмей» — Төп Азияның чоннарының культуразының эртинези» деп VI симпозиумнуң делегей чергелиг мөөрейин Тыва Республиканың Культура яамызы болгаш бистиң «Хөөмей» Бүгү-делегейниң эртем төвү эрттирер. Ук мөөрей — делегейниң эт­но-хөгжүм симпозиумунга  дүүштүр хөөмей күүседикчилериниң мөөрейи-дир.   

– Хөөмейниң ховар хевирлеринге чүү  хамааржырыл?

– Оларга борбаңнадыр, эзеңгилээр, хөректээр, думчуктаар, кумзаттаар, канзып, чыландык болгаш оон-даа өске хевирлер хамааржыр.

– Мөөрей кайы үеде болурул?

– Мөөрей чайын, алды айның ортан үезинде, июнь 13-тен 16-га чедир болур.

– Кандыг-даа мөөрей негелделер чокка эртпес болгай, ук мөөрейниң негелделери кандыгыл?

– Мөөрейге шупту күзелдиг улус назы-хар, эр-херээжен дээш, кызыгаарлаашкын чок киржир эргелиг. Баштай ээлчеглиг шылгалда болур. Чаңгыстың күүселдези 3-4 минутадан, а ансамбльдер – 7-8 минутадан эртпес. Чаңгыс кижиниң күүселдези, бодунуң шаа-биле-даа болза, доктааткан чурум езугаар үени сагыыр. Ансамбльдер удурланышкак ийи күүселде-биле кызыгаарланыр. База ол ышкаш киржилге дээш дадывыр акша турар.

– Киржикчилерниң күүселделерин үнелээринге чогуур кандыг барымдааларны сагыырыл, Зоя Кыргысовна?

– Көшкүн чоннуң амыдыралының хевиринге болгаш угаан-бодалынга дүүшкек күүселдениң оожум аянын барымдаалаза чогуур, чүге дизе  ол амгы үе­де сагыттынмайн турарындан дүргедээшкинниг, катаптаашкынныг хөөннүг аялгалар тыптып келген, оон уламындан  национал хөгжүмнүң үе-дүптен бээр туруп келген дүрүмнери сагыттынмайн, харын-даа  чаңчыл   апарган күүселдеден дашкаарлай берген болуп турар. Мөөрейниң түңнелдерин үндүрүп тургаш, дараазында чүүлдерни өөренип көөрү чугула: хөөмейжилер Хунаштаар-оол Ооржактың, Максим Дакпайның, Кызыл-оол Санчының, Ак-оол Кара-Салдың, Манчакай Саттың, Маржымал Ондарның, Сорукту Кыргыстың, Комбу Ондарның болгаш өскелерниң-даа күүседикчи чаңчылдарын уламчылаары, күүселдениң аян талазы-биле «арыы» (хөөмей-сыгыт, каргыраа, эзеңгилээр, борбаңнадыр), кол күүселде биле хөгжүм херекселиниң үделгезиниң дүүшкээ, аяннажылгазы болгаш оон-даа өске.

– Бо ышкаш улуг хөгжүм хемчеглери бедик деңнелде эртер болгаш, шынап-ла, делегейниң кайы-даа чуртундан киржикчилер хөйү-биле чедип келир болгай. А ол чүнү көргүзүп турарыл дээрге, бистиң тыва чонувустуң шаг-төөгүден, салгалдан салгалче дамчып келген чаңчылчаан чараш хөгжүмүвүстүң чылдан чылче улам-на сайзырап хөгжүп турарын бадыткап турар. Ээлчеглиг улуг хемчээлдиг мөөрей база-ла чедиишкинниг болурун күзедим. Бистиң-биле чугаалашканыңар дээш четтирдивис, Зоя Кыргысовна, ажыл-херээңер бүдүнгүр болзун.

 

На сайте установлена система Orphus. Если вы обнаружили ошибку, пожалуйста, сообщите нам, выделив фрагмент с ошибкой и нажав Ctrl + Enter. Ваш браузер останется на этой же странице.

Информация
Зарегистрированным читателям доступна функция комментирования публикаций. Обратите внимание: возможна авторизация через социальные сети.

ВКонтакте ОБСУЖДЕНИЕ

© 2009—2020, Тува.Азия - портал тувиноведения, электронный журнал «Новые исследования Тувы». Все права защищены.
Сайт основан в 2009 году
Зарегистрирован в качестве СМИ Федеральной службой по надзору в сфере связи, информационных технологий и массовых коммуникаций (Роскомнадзор), свидетельство о регистрации Эл №ФС77-37967 от 5 ноября 2009 г.

При цитировании или перепечатке новостей — ссылка (для сайтов в интернете — гиперссылка) на новостную ленту «Тува.Азия» обязательна.

Рейтинг@Mail.ru

География посетителей сайта